Democratie in verandering bij waterschappen

boekrecensie: ‘Oud bestuur’ door Theo Dersjant

29 mei 2014 -Theo Dersjant was een jaar lang aanwezig bij alle openbare bijeenkomsten van waterschap Rivierenland. De titel van het boek luidt: ‘Oud Bestuur’, en dat slaat zowel op de ouderdom van de waterschappen als op de gemiddelde leeftijd van de gekozen waterschapsbestuurders. De twee belangrijkste conclusies in het boek zijn: het democratisch gehalte van het waterschapsbestuur laat wel iets te wensen over; en de invoering van kieslijsten bij waterschappen is maar een gedeeltelijk succes.

​Waterschappen zien tegenwoordig nog maar zelden een journalist bij hun vergaderingen. Theo nam in 2012 een jaar lang de tijd voor ouderwetse slow journalism! De lezer voelt hoe de ambtenaren van waterschap Rivierenland verrast waren door deze plotselinge overvloed aan aandacht. Theo schrijft gemakkelijk, je leest het boek in een middag uit. De hoofdstukken zijn opgezet als losse essays, waardoor er ook wel wat herhaling optreedt, en je soms denkt: ‘nou weet ik het wel!’. Er staan ook enkele slordige foutjes in het boek. Theo blijft mild in zijn observaties, en dat is prettig voor alle betrokkenen, die ook met naam en toenaam worden genoemd.

Theo Dersjant met zijn boek ‘Oud Bestuur’ (foto: H2O)

Hoe democratisch zijn de waterschappen?

Het democratisch gehalte van het waterschapsbestuur laat te wensen over. Theo wijst op externe factoren, zoals de lage opkomst, en het fenomeen geborgde zetels. Dat zijn zetels, die worden bezet door de belangenverenigingen van de boeren, van de ondernemers en van de beheerders van natuurterreinen.

Ook intern schort er wel wat aan: het feit dat een waterschap geen dualisme kent, zoals de gemeenteraad en de Tweede Kamer, betekent dat de waterschapswethouders (‘heemraden’) zelf ook lid zijn van de fractie waarin ze zijn gekozen. En dat betekent dat ze effectief kunnen sturen op de standpuntbepaling in de fracties, en daarmee op het verloop van de openbare vergadering en de besluitvorming. Het feit dat heemraden lid blijven van hun fractie heeft ook als neveneffect dat de stemverhouding binnen het waterschapsbestuur bij voorbaat scheef ligt, want alle heemraden stemmen natuurlijk altijd mee met de eigen voorstellen.

Theo laat zien dat de waterschapsbesturen in Nederland volledig bestaan uit autochtone Nederlanders, meest mannen en een groot deel van hen ook reeds gepensioneerd. Door het vermengen van politiek gekozen zetels met geborgde zetels is in het bestuur van Rivierenland de enigszins vreemde situatie ontstaan dat de CDA-fractie weliswaar maar vier zetels heeft, maar dat er negen CDA-ers in het Algemeen Bestuur zitten. Hetzelfde geldt voor de boeren met vier geborgde zetels, terwijl er in de rest van het Algemeen Bestuur ook nog vijf agrariërs zitten.

Theo noemt het instituut waterschap een ‘boerenrepubliek’, omdat agrariërs landelijk 19% van de zetels bezetten en zelfs 34% van de heemraden leveren, terwijl ze niet eens 1% van de bevolking uitmaken. Landelijk is van de geborgde boerenzetels slechts 10% vrouw. En van de geborgde bedrijvenzetels is slechts 5% vrouw. Je kunt veilig concluderen dat het systeem van geborgde zetels niet vanzelf leidt tot gelijke vertegenwoordiging van vrouwen.

Invoering Kieslijsten

‘Veel bestuurders hechten niet zo  veel aan hun partij’, schrijft Theo. ‘Met name bestuurders die al voor 2008 op persoonlijke titel in het algemeen bestuur van het waterschap zaten, zijn wars van het huidige systeem met politieke lijsten, en zij opereren vaak individueel’. Bij de invoering van het lijstenstelsel in 2008, hebben verschillende bestuurders uit de voorgaande periode onderdak gezocht bij de nieuwe politieke lijsten. Doorslaggevend voor de  keuze voor een politieke groepering was volgens Theo de kans om heemraad te worden.

De betrokkenheid van de waterschapsbestuurders is hoog, zowel bij de gekozen bestuurders als bij de geborgde zetels, concludeert Theo. Theo laat doorschemeren de invoering van kieslijsten weliswaar een verbetering te vinden ten opzichte van het oude systeem, waarbij je moest stemmen op personen, die vaak totaal onbekend zijn bij het publiek, maar dat een Raad van Toezicht, bemensd door deskundigen die daarvoor moeten solliciteren, misschien wel een beter idee is dan goedbedoelende politieke amateurs?

De twee landelijke waterschapspartijen, de Algemene Waterschapspartij en Water Natuurlijk, krijgen het voordeel van de twijfel. De fractie Water Natuurlijk in waterschap Rivierenland bestaat volgens Theo uit drie ‘unlikely bedfellows’. Hij schetst een ambitieuze, jonge vrouwelijke politica van GroenLinks met negen jaar ervaring in de gemeenteraad, die om gezondheidsredenen geen wethouder wilde worden en nu bij Rivierenland is geparachuteerd tot heemraad, samen met twee hengelaars in de WN-fractie. Eén van de sportvissers was in het verleden actief bij de PVV, maar heeft daar afscheid van genomen toen de PVV zich tegen de jacht keerde. De ander is een boerenzoon, die naar eigen zeggen VVD stemt en ooit nog actief was voor de partij van Boer Koekoek.

De fractie AWP-Rivierenland fuseerde in de eerste week na de verkiezingsuitslag met de VVD-fractie in het waterschapsbestuur. Een politiek-strategische zet! Door deze move kon de AWP een heemraad afvaardigen in het College. Theo vindt het echter niet zo geloofwaardig, omdat ‘de AWP voor de verkiezingen had benadrukt wars te zijn van politieke bemoeienis’. De AWP is inderdaad wars van inmenging vanuit de landelijke politieke partijen in de waterschappen, omdat water een lokaal / regionaal onderwerp is, en de belangen van water lopen dwars door de traditionele landelijke partijen. De nummer twee van de AWP in Rivierenland is een boerendochter en tevens gemeenteraadslid voor het CDA. Theo schrijft: ‘in 2012 valt ze op door zelden iets te zeggen’. Ik weet: ook achter de schermen wordt veel werk verzet.

Inmiddels is het 2014, en de verschillende partij-groeperingen in de waterschappen bereiden zich alweer voor op de volgende waterschapsverkiezingen in maart 2015. Mede op aandringen van de AWP zijn het nu ‘echte’ waterschapverkiezingen, gewoon met een stembiljet op het stembureau, niet meer een soort politieke enquête per post. De verwachting is dat de waterschapspolitiek hierdoor een moderniseringslag zal maken. Ook ondervinden de plannen van het kabinet Rutte-II voor het vormen van landsdelen, waarin de waterschappen in zouden moeten opgaan in 2025, veel politieke weerstand. Een goede verkiezingsopkomst in 2015 is zeker ook goed voor de positie van de waterschappen.

‘Hier spreekt uw dijkgraaf’

De communicatie van waterschap Rivierenland was in 2012 vooral gericht op zenden, niet op ontvangen. Rivierenland was duidelijk nog niet gewend aan journalisten, en Theo meet dit breed uit in zijn boek. Publiekscommunicatie door waterschappen is onderwerp voor een studie op zich. Het is waar dat waterschappen de berichten in de media graag naar hun hand proberen te zetten met saaie persberichten, waar niemand zich aan kan branden. Tegelijkertijd is het ook waar dat waterschappen in de afgelopen tien jaar de luiken hebben opengegooid en een stuk minder autistisch zijn gaan communiceren. Maar het kan nog wel wat pro-actiever, en ook interactiever.

Want welke krant zit nu te wachten op al die ‘feel good persberichten in lichte jubeltoon’ van het waterschap? Een openhartig interview met de dijkgraaf naar aanleiding van de actualiteit zal je niet gauw zien. Er zijn toch aanleidingen genoeg: zo wordt in het boek het voorbeeld genoemd van de gemeenschappelijke regeling (GR) voor de verzelfstandigde laboratoriumdienst Aquon, waar maar liefst een tekort is ontstaan van 1,4 miljoen euro!

En er zijn meer tegenvallers: een waterschapsbestuurder ‘verzuchtte dat er gedonder was met zes van de tien gemeen-schappelijke regelingen, waar Rivierenland bij betrokken is’. Dat betekent: tegenvallende resultaten en extra geld nodig, spannende onderwerpen om als dijkgraaf over te worden geïnterviewd. Het gaat om publieke verantwoording, en uitleg aan de burgers waarom dingen nu eenmaal zijn gelopen, zoals ze gelopen zijn.

Theo schrijft er niet over, maar binnen de waterschappen zijn er twee stromingen: de ‘oude garde’, die vindt dat een waterschap vooral dienstbaar moet zijn en niet moet opvallen, en de nieuwkomers sinds de verkiezingen in 2008, die willen dat het waterschap zichzelf beter positioneert met duidelijke standpunten, en meedoet aan de maatschappelijke discussie.

Actieve waterschapspolitiek nodig, en meer zelfbewustzijn

Na een jaar lang participerende journalistiek komt Theo tot de slotsom dat het waterschap als instituut beslist bestaansrecht heeft, maar dat kan volgens hem niet gezegd worden van het democratisch bestuur van het waterschap. Het Algemeen Bestuur volgt altijd de voorstellen van het College, terwijl het AB feitelijk de baas is van het College.

Theo beschrijft een voorbeeld waarbij een bestuurslid over zijn eigen waterschap spreekt als “zij”, in plaats van “wij”. Volgens Theo een duidelijk bewijs dat het Algemeen Bestuur zichzelf eerder ziet als een adviescommissie, dan als het hoogste orgaan binnen het eigen waterschap. Elders in zijn boek breekt Theo een lans voor een waterschap op stroomgebiedsniveau, waar de provincies dan in zouden moeten opgaan. Goed plan, echter Theo schat deze mogelijkheid zelf ook in als ‘niet erg realistisch’.

Hoe verder? Wat mij betreft ligt er een duidelijke opdracht voor de waterschapspolitiek: zorg dat de waterschapsbesturen van alle verschillende waterschappen relevant zijn, en ook worden gewaardeerd door de burgers. Met kandidaten die geworteld zijn in de maatschappij en die betrokkenheid voelen bij het werk van het waterschap. Mannen en vrouwen, ouderen en jongeren, Nederlanders en ook medelanders.

Kandidaten met liefst ook een vleugje deskundigheid. Je hoeft het technische werk van een waterschap niet tot in detail te begrijpen (dat doen de ambtenaren), maar je moet wel beoordelen of een voorgenomen uitgave echt relevant is, en of een voorstel ook echt de beste manier is om belastinggeld te besteden. En naar buiten toe verbinding houden met de maatschappij, door op verjaardagen en bij netwerkborrels te vertellen over het belang van het waterschapswerk. Denk maar aan de recente overstromingen in Frankrijk, in Duitsland (Dresden tweemaal onder water), in Engeland deze winter en nu weer in Bosnië.

De AWP is bij uitstek de waterschapspartij waarbij betrokkenheid en deskundigheid hand-in-hand gaan. Aandacht voor de kerntaken van een waterschap, maar ook voor waterkwaliteit en waternatuur. Zeker geen ‘one-issue’ partij! Ook vrouwen zijn goed vertegenwoordigd in de AWP. Nu de jongeren en de medelanders nog!

Storm in een glas water

Wat vind ik nou van dit boek? Herkenning? Jazeker! De vaak saaie stijl van vergaderen, de collegiale wijze van besturen, het feit dat er in een heel jaar niet één voorstel van het College is weggestemd door het Algemeen Bestuur.  Eén van Theo’s informanten zegt: ‘Zaken worden afgekaart in de commissies, de dijkgraaf houdt niet van verrassingen in de vergadering’.

Er wordt een realistisch inkijkje geschetst van het functioneren van een waterschapsbestuur. Zoals gezegd, Theo schrijft mild en met respect. Er was even tumult in het afgeschermde waterschapswereldje bij het verschijnen van het boek in april van dit jaar, maar dat woei weer gauw over. Waterschap Rivierenland kwam eerst nog met een ouderwetse, afwerende reactie door te stellen dat het boek ‘een karikatuur maakt van de werkelijkheid’, maar kort daarna volgde een moderne reactie: ‘Wij zijn blij met de spiegel die ons is voorgehouden’. En zo is het. Alle ophef over ‘Oud Bestuur’ was niet meer dan een storm in een glas water.  ​

Voor wie is dit boek nu de moeite van het lezen waard? ‘Oud Bestuur’ is interessant leesvoer voor bijvoorbeeld studenten Bestuurskunde of Watermanagement, die meer willen weten over de inner workings van een waterschap. En voor mensen, die van plan zijn om zich eind 2014 verkiesbaar te stellen voor de waterschapsverkiezingen in maart 2015. ​

Tenslotte is dit​ boek ook een leuk Sinterklaascadeau voor een familielid, werkzaam bij een waterschap of actief in de waterschapspolitiek!

Hans Middendorp
Vice-voorzitter landelijk bestuur AWP​

Doe je ook mee?

De AWP zoekt mensen met hart voor water, die willen meedenken over oplossingen voor waterproblemen.

Met jouw bijdrage van € 20, - per jaar steun je ons!

Word lid!

Laatste nieuws en opiniestukken

Waterschapslasten oneerlijk verdeeld, vindt de AWP

Opinie 7 sept 2019 - De AWP pleit voor een eerlijker verdeling van de waterschapslasten. Het enorme pakket aan aanpassingen dat de Unie van Waterschappen i...

Koninklijke onderscheiding voor Jan van Oorschot

Nieuws 26 april 2019 - AWP-bestuurder mr. Jan van Oorschot werd vandaag verrast met een Koninklijke onderscheiding. Burgemeester drs. K. Loohuis van Hoogevee...

Overgebleven medicijnen gaan niet in het toilet

Nieuws 12 april 2019 - Uit een grote enquête blijkt dat overgebleven* medicijnen vrijwel nooit door het toilet gespoeld worden. Inspanningen om oude medic...